Dunning Kruger Etkisi Ya da Diğer Adıyla Cahil Cesareti Nedir?

Shakespeare, As You Like It adlı oyununda “Aptal kendini bilge sanır; bilge kişi ise ne kadar az bildiğinin farkındadır” der. Yüzyıllar önce yazılmış bu söz, bugün psikolojide Dunning-Kruger etkisi olarak bildiğimiz durumu şaşırtıcı bir açıklıkla özetler.

Şöyle düşünün: Bir televizyon yarışmasının seçmelerine katılmak için uzun bir sırada bekliyorsunuz. Herkese ne kadar iyi şarkı söylediğinizi göstermek ve belki de yarışmanın yeni yıldızı olmak istiyorsunuz. Ancak gerçekte daha önce hiç şan dersi almadınız, profesyonel bir eğitim görmediniz; sadece şarkı söylemeyi seviyorsunuz. Buna rağmen kazanabileceğinize inanıyorsunuz. Peki bunun nedeni ne olabilir?

İnsanlar çoğu zaman kendi yeteneklerini olduğundan daha yüksek görme eğilimindedir. Üstelik kişi bir konuda ne kadar deneyimsizse, eksiklerini fark etmesi de o kadar zor olur. Bu yüzden bazı insanlar aslında yeterince iyi olmadıkları hâlde kendilerini oldukça başarılı sanabilir. Psikolojide bu duruma “Dunning-Kruger etkisi” adı verilir.

Dunning Kruger Etkisi Nedir?

1999 yılında psikologlar David Dunning ve Justin Kruger, daha sonra kendi adlarıyla anılacak olan Dunning-Kruger etkisini inceleyen bir araştırma yaptı. Deney boyunca katılımcılara farklı görevler verdiler ve sonuçları açıklamadan önce herkesin kendi performansını değerlendirmesini istediler.

Örneğin katılımcılara, “Mizah anlayışınızı ortalama bir insanla karşılaştırırsanız kendinize kaç puan verirsiniz?” sorusunu yönelttiler. Ölçek 1 ile 11 arasındaydı. 1 puan, kişinin mizahı anlamakta oldukça zayıf olduğunu; 11 puan ise bu konuda çok başarılı olduğunu gösteriyordu.

Ardından profesyonel komedyenler çeşitli şakalara puan verdi. Daha sonra araştırmacılar, katılımcıların verdiği puanlarla uzmanların değerlendirmelerini karşılaştırdı.

Sonuçlara göre katılımcıları farklı başarı gruplarına ayırdılar. Örneğin siz bir şakaya 1,5 puan verirken uzmanlar aynı şakaya 8,5 puan verdiyse, muhtemelen en düşük başarı grubunda yer alırdınız. Çünkü değerlendirmeleriniz uzmanların görüşleriyle büyük ölçüde uyuşmuyordu.

Araştırmanın en dikkat çekici sonucu ise şuydu: Katılımcıların çoğu mizah anlayışının ortalamanın üzerinde olduğunu düşünüyordu. Ancak en düşük performansı gösteren grup, uzmanlarla sürekli farklı düşünmesine rağmen kendi yeteneğini oldukça yüksek görüyordu. Yani bir konuda en yetersiz kişiler, çoğu zaman kendi becerilerini en fazla abartan kişiler oluyordu.

Peki Dunning-Kruger etkisi yalnızca kişisel yorumlara ya da öznel konulara mı uygulanır? Dunning ve Kruger bu sorunun cevabını merak etti ve başka bir araştırma daha yaptı. Bu kez katılımcılardan mantık soruları çözmelerini istediler. Ardından hem mantık bilgilerini hem de testteki performanslarını değerlendirmelerini istediler.

Sonuç yine aynıydı. Testte en düşük puanı alan kişiler, performanslarının aslında oldukça iyi olduğunu düşündü. Hatta bazıları mantık becerilerini, kendilerinden daha başarılı olan katılımcılardan bile yüksek gördü.

İlginç olan ise orta seviyenin üzerinde başarı gösteren kişilerin, kendi performanslarını olduğundan daha düşük değerlendirmesiydi. Yani gerçekten daha başarılı olan insanlar kendilerini küçümserken, en başarısız kişiler yeteneklerini abartıyordu.

Dunning Kruger Etkisi Neden Kaynaklanır?

2012 yılında yapılan araştırma, Dunning-Kruger etkisini oldukça açık biçimde gösterdi. Araştırma kişisel finans bilgisi ile ilgiliydi. Katılımcılara faiz oranları, kredi kullanımı, sigorta ve ödeme sistemleriyle ilgili sorular soruldu. Sorulardan biri, belirli faiz oranına sahip bir birikim hesabının beş yıl içinde ne kadar kazanç sağlayacağıyla ilgiliydi. Finans terimlerine aşina olmayan biri için bu sorular oldukça zorlayıcıydı.

Ancak araştırmanın en dikkat çekici kısmı iflas etmiş katılımcılarla ilgiliydi. Daha önce iflas başvurusunda bulunduğunu söyleyen yaklaşık 800 kişinin önemli bir bölümü, ankette finansal bilgi seviyelerinin çok yüksek olduğunu iddia etti. Hatta bazıları kendilerini finans konusunda en bilgili kişiler arasında gördü. Dahası, büyük kısmı, yanlış bilgilerine diğer katılımcılardan daha fazla güveniyordu.

Daha sonraki araştırmalar da Dunning ve Kruger’ın 1999’daki bulgularını doğruladı. 2008 yılında psikolog Joyce Ehrlinger ile birlikte çalışan araştırmacılar, bu etkinin başka nedenlerden kaynaklanıp kaynaklanmadığını incelemek istedi.

Özellikle şu soruya odaklandılar. Acaba düşük performans gösteren kişiler yeterli geri bildirim ya da motivasyon almadıkları için mi kendilerini objektif değerlendiremiyordu?

Ancak araştırmalar farklı bir sonuç ortaya koydu. İnsanlara ne kadar geri bildirim verilirse verilsin ya da kendilerini geliştirmeleri için ne kadar teşvik sunulursa sunulsun, düşük performans gösteren kişiler kendi yetersizliklerini fark etmiyordu. Çünkü bir konudaki bilgi ve beceri eksikliği, kişinin kendi hatalarını görebilmesini de engelliyordu. Yani bu kişiler, yalnızca yanlış yapmakla kalmıyor, aynı zamanda yanlış yaptıklarını da anlayamıyordu.

Bu Etkiyi Azaltmak Mümkün mü?

Ehrlinger ve çalışma arkadaşları, Dunning-Kruger etkisini azaltmak için bazı yöntemler önerdi. Bunların başında, her yaşta öğrenmeyi teşvik etmek geliyor. Özellikle çocukluk döneminde başlayan öğrenme süreci büyük önem taşıyor. Çünkü insan ne kadar erken yaşta öğrenmeye başlarsa, kendi düşünme biçimini değerlendirme becerisi de o kadar gelişiyor.

Araştırmacıların önerdiği bir diğer çözüm ise “gelişim odaklı düşünce yapısı”dır. Carol Dweck’in ortaya koyduğu bu yaklaşıma göre insanlar, zekâ ve zihinsel beceriler gibi özelliklerin değişebileceğine inanmalıdır. Yani kişi, sahip olduğu zekâ düzeyinin değişmeyeceğini düşünmemelidir.

Dweck ve çalışma arkadaşlarının araştırmaları da bunu destekler. Çocuklara gelişim odaklı düşünce yapısı kazandırıldığında, kendi bilgi ve becerilerini daha gerçekçi değerlendirdikleri görülmüştür. Başka bir deyişle, insanlar gelişebileceklerine inandıklarında hem öğrenmeye daha açık hâle geliyor hem de eksiklerini fark etme konusunda daha başarılı oluyor.

Kaynaklar ve ileri okumalar

• Debunking the Dunning-Kruger effect. The least skilled people know how much they don’t know, but everyone thinks they are better than average. Yayınlanma tarihi: 8 Mayıs 2023. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAI.vh3ave5c3
• Ehrlinger J, Johnson K, Banner M, Dunning D, Kruger J. Why the Unskilled Are Unaware: Further Explorations of (Absent) Self-Insight Among the Incompetent. Organ Behav Hum Decis Process. 2008 Jan 1;105(1):98-121. doi: 10.1016/j.obhdp.2007.05.002. PMID: 19568317; PMCID: PMC2702783.