İnsan, çoğu zaman doğrudan kendisini anlatmaz. Bunun yerine kullandığı aracı anlatır. Kalemi över, sanatı zor ilan eder, yöntemi karmaşıklaştırır. “Yazı yazmak zor zanaattir”, “Şiir yazmak zordur” gibi ifadeler ilk bakışta araç hakkında söylenmiş görünür; fakat çoğu durumda asıl özne araç değil, o aracı kullanan kişidir.
Bu yazı, araçların yüceltilmesi üzerinden öznenin nasıl kendisini inşa ettiğini, meşrulaştırdığını ve konumlandırdığını incelemeyi amaçlıyor.
Araç Üzerinden Öznenin İnşası
Her araç iki boyuta sahiptir:
- Teknik boyut – Gerçek zorluk, ustalık, yöntem, disiplin.
- Sembolik boyut – Aracın temsil ettiği değer, prestij ve güç.
Bir kişi kullandığı aracın zorluğunu vurguladığında, çoğu zaman şu mesajı dolaylı olarak iletir:
- “Ben sıradan bir iş yapmıyorum.”
- “Benim uğraşım emek ve derinlik gerektiriyor.”
- “Benim konumum ayrıcalıklı.”
Burada araç, öznenin kendisini büyütmek için kullandığı bir ayna işlevi görür.
Zorluğun Retoriği
“Yazı yazmak zor zanaattir” ifadesini ele alalım. Bu cümle üç farklı işlev görebilir:
1. Meşruiyet Üretimi
Kişi, ortaya koyduğu metnin eleştirisini zorlaştırmak ister. Eğer iş “zor” ise, dışarıdan yargılamak da o kadar kolay değildir. Böylece eleştiri dolaylı olarak değersizleştirilir.
2. Değer İnşası
Zor olan değerlidir. Emek yoğun olan saygı görür. Aracın zorluğu üzerinden ortaya konan ürün de otomatik olarak değer kazanır.
3. Öz-Saygı ve Kimlik
Kişi, kendisini zor bir işin ustası olarak konumlandırır. Bu, öznenin kimliğini güçlendirme stratejisidir.
Araç mı, İçerik mi?
Daha ilginç olan durum şudur: Biri “dünyayı düzeltmeye” yönelik bir öneri sunduğunda, argümanlarının doğruluğunu savunmak yerine kullandığı yöntemin zorluğundan söz ediyorsa, burada dikkat kayması yaşanır.
Örnek:
- Tartışılması gereken şey önerinin içeriğidir.
- Konuşulan şey ise yöntemin karmaşıklığıdır.
Bu, içerik zayıflığını araç yüceltilmesiyle telafi etme girişimi olabilir. Araç, içerikteki boşluğu örten bir perde haline gelir.
Şiir ve Yazı Örneği
“Şiir yazmak zordur” ifadesi doğrudur; fakat bu cümle bağlama göre farklı anlamlar üretir:
- Eğer amaç zanaatin inceliğini anlatmaksa, pedagojiktir.
- Eğer amaç şairin ayrıcalıklı konumunu vurgulamaksa, semboliktir.
- Eğer amaç eleştiriyi engellemekse, savunma mekanizmasıdır.
Burada araç yüceltilirken, aslında özne konumunu tahkim eder.
Araç Yüceltisinin Psikodinamiği
Araçların yüceltilmesi çoğu zaman şu ihtiyaçlardan beslenir:
- Tanınma ihtiyacı
- Değer görme ihtiyacı
- Eleştiriden korunma ihtiyacı
- Üstünlük hissi üretme ihtiyacı
Bu nedenle araç, yalnızca işlevsel bir nesne değildir; kimlik kurucu bir unsurdur.
Sonuç: Gizli Özne
Araçların yüceltilmesi çoğu zaman aracın kendisiyle ilgili değildir. Asıl mesele şudur:
Araç üzerinden özne kendisini anlatır.
Bir kişi kullandığı aracın zorluğunu sürekli vurguluyorsa, şunu sormak gerekir:
- Bu vurgu teknik bir açıklama mı?
- Yoksa öznenin kendisini konumlandırma stratejisi mi?
Araç, burada yalnızca bir vasıta değil; öznenin görünmeden görünme biçimidir.
