Her 10 yılda bir darbe ya da girişimleri ile “demokrasisi” sekteye uğrayan Türkiye açısından sanatın hangi ortamda ivme kazandığını tespit etmek, geniş bir araştırmanın konusu. Ama sanata ve ifade özgürlüğüne yapılan kısıtlamaları saptamak daha olası. Türkiye, 15 Temmuz’dan bu yana uzatılmış bir OHAL sisteminde yaşıyor. 14 yıllık iktidarı süresince sanatsal ifade özgürlüğü karnesi bir hayli kötü olan AKP, OHAL’de de Kanun Hükmünde Kararnameler ile “yasak” diyor… OHAL boyunca kültür sanat alanında yaşanan olayları sizler için derledik.
İlk darbe tiyatrolara
OHAL’in ilan edilmesinden çok kısa bir süre sonra Ağustos ayında çıkarılan KHK’lar ilk olarak çok sayıda oyuncu ve çalışan Şehir Tiyatrolarından ihraç edildi. İstanbul Şehir Tiyatroları’nda 20 sanatçı işten atıldı. Aralarında Sevinç Erbulak’ın da bulunduğu 11 oyuncu görevlerine dönse de sonuç herkes için aynı değildi. Son olarak da 1993’te Sivas Madımak’ta yakılarak katledilen şair Behçet Aysan’ın kızı, Devlet Tiyatroları Dramaturgu ve yazar Eren Aysan, “ihbar” üzerine KHK ile açığa alındı.
KHK’ları yanı sıra belediyelere atanan kayyum da kültür, sanat faaliyetlerine çeşitli darbeler vurdu. İlk olarak Amed Büyükşehir Belediyesi’ne atanan kayyım ile Amed Tiyatro Festivali iptal edildi. Dicle Fırat Kültür Merkezi ise kapatıldı. Festival gerçekleştirilemese de tiyatro toplulukları destek için oyunlarını Cegerxwîn Kültür Merkez’inde sahneledi. Yine kayyum atanan Sur ilçesinin belediye tiyatrosundaki oyuncular da Fen İşlerine temizlikçi ve Zabıta Müdürlüğü’ne de zabıta olarak gönderildi. Yine Sur’da Vali Yardımcısı Cüneyt Epçim, belediyeye bağlı Binevş Kadın Danışma Merkezi ve Feqiye Teyran Kültür Sanat Merkezi’ne kilit vurdu.
Halk iradesi gelene kadar ara
Kayyum atanan bir başka belediye Batman’da da durum farklı değildi. Batman Belediyesi’ne bağlı Batman Şehir Tiyatrosu Müdürlüğü, kayyum tarafından kapatılarak Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü’ne bağlandı.
Kayyum atanan birçok belediyede böylesi uygulamalar devam ederken Amed Belediyesi sinema biriminde eğitim veren yönetmen Zeynel Doğan, belediyeye yeniden halk iradesi hakim oluncaya dek çalışmalarını başka alanlarda sürdürme kararı aldığını açıkladı.
Elbette Olağanüstü Hal uygulamaları sadece kayyum atanan belediyelerdeki tiyatrolarla yetinmedi. İstanbul Taksim’de bulunan ve 2002’den bu yana Kürtçe oyun sahneleyen Seyr-i Mesel’in de kapısı, bir gece baskınıyla polis tarafından mühürlendi. Yine OHAL kapsamında tiyatro sanatçısı Genco Erkal’ın İstanbul Kadıköy Lisesi’nde Ağustos ayı boyunca sahnelenmesi planlanan “Güneşin sofrasında Nazım ile Brecht” adlı oyununun gösterimleri de yasaklandı. Hatta bu da yetmedi İstanbul’daki AKP’li Sancaktepe Belediyesi Erkal’ın 15 Temmuz’dan sonraki bazı açıklamalarını gerekçe göstererek, 1994 yılından beri faaliyette olan Genco Erkal Kültür Merkezi’nin adını değiştirme kararı aldı.
KHK ile kapatılan ilk sanat dergisi
Kanun Hükmünde Kararnameler ile kapatılma sırası televizyon ve gazetelere geldiğinde bu kez, 1991’den bu yana yayınlanan Evrensel Kültür Dergisi de bundan nasibini aldı. Yeni Özgür Politika’ya konuşan derginin Genel Yayın Yönetmeni Aydın Çubukçu kapatılmayı şöyle yorumladı: “KHK ile kapatılan ilk kültür sanat dergisi olarak tarihe geçtik.”
Geçtiğimiz yıllarda sansür yüzünden birçok film festivali neredeyse iptal edilme aşamasına gelirken bu yıl hazırlıkları biten ve yapılması planlanan 7. Uluslararası Malatya Film Festivali de iptal edildi. Valilikten yapılan açıklamayla ileri bir tarihe “ertelendiği” duyurulan festival için henüz yeni bir bilgi verilmedi. 25 Aralık 2013 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayımlanan Sinema Filmlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılması Hakkında Yönetmelik ile “sansür”kıskacına düşen filmlerin akıbeti ise; 2017 Ocak ayında toplanması planlanan destekleme kurulunun “OHAL”ine bağlı. Ama şimdiden “Barış için” imza veren sinemacıların kuruldan geçemeyeceğine kesin gözüyle bakılıyor. Geçebileceklerin de zaten “otosansür” mekanizmasında sıkıştıklarını ifade etmek çok da abartılı olmaz.
Sanatçılar ve eserler hedefte
TÜYAP sanat fuarında, Rahmi Öğdül‘ün bir resmine polis sansür uyguladı. Sanatçı sansürlenen tablonun yerine siyah bez astı
İhtimallerin yanı sıra yaratılan gergin ortamda sanat eserleri ve sanatçılar hedef olarak gösterildi. TÜYAP sanat fuarında sergilenen “Sizi Çok Formsuz Gördüm” sergisi kapsamındaki Özgür Korkmazgil’in tablosu, savcılığa yapılan “müstehcen” ihbarları yüzünden sergiden çıkartıldı. TÜYAP’ın bu uygulaması karşısında sanatçı Korkmazgil, tüm eserlerini sergiden çekti. Bir başka olay ise bu yıl 11’incisi düzenlenen Contempeorary İstanbul’un açılış etkinliğinde yaşandı. Ressam Ali Elmacı’nın 2. Abdülhamid’in portresinin bir heykele resmedilmesi karşısından sosyal medyada örgütlenen bir grup, Lütfi Kırdar Kongre ve Sergi Merkezi’ne geldi. Olayların büyümemesi için sanatçı üzülerek çalışmasını etkinlikten çektiğini açıkladı. Pop şarkıcısı Sıla, Yenikapı mitingine katılmak istemediğini açıkladığı için birçok konseri iptal edildi ve sanal bir linçe maruz kaldı.
Son olarak geçtiğimiz akşam Fazıl Say’ın İzmir konserine elinde satır ile gelen bir kişi “Millet yastayken siz burada eğlenemezsiniz” diyerek konser binasının camlarını kırdı. Saldırgan kısa süreli bir gözaltından sonra serbest bırakıldı.
OHAL kapsamında yaşanan bu uygulamalara bakıldığında söylenecek tek şey zaten var olan birçok “sansür” ve uygulamanın artık KHK’lar aracılığıyla yasal olarak yapıldığı…
S. Asuman Demir
